Η Ευρώπη χρειάζεται νέα νομοθεσία, για να προστατεύσει τα δικαιώματα όσων φτιάχνουν τη μουσική της, και τη χρειάζεται πριν οι πλατφόρμες και η Τεχνητή Νοημοσύνη αποφασίσουν τους κανόνες χωρίς τους ίδιους τους δημιουργούς. Αυτό ήταν το κεντρικό συμπέρασμα της εκδήλωσης «Ακούς τα τραγούδια τους… Άκου και τη φωνή τους!», που διοργάνωσε η Ομάδα της Left στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με πρωτοβουλία του Αντιπροέδρου της, ευρωβουλευτή Κώστα Αρβανίτη. Ερμηνευτές, συνθέτες, εκπρόσωποι σωματείων και οργανισμών συλλογικής διαχείρισης και νομικοί από την Ελλάδα και από άλλες ευρωπαϊκές χώρες συμφώνησαν ότι το υπάρχον πλαίσιο δεν προστατεύει όσους δημιουργούν, και όσο δεν αλλάζει, το κόστος το πληρώνουν εκείνοι. Η συζήτηση ανέδειξε μια αντίφαση της ψηφιακής εποχής: η μουσική είναι σήμερα πιο προσιτή από ποτέ, όμως οι άνθρωποι που τη δημιουργούν και την ερμηνεύουν εξακολουθούν να παλεύουν για την αμοιβή, τα δικαιώματα και την ίδια την επαγγελματική τους επιβίωση.
«Πίσω από κάθε τραγούδι που ακούμε, πίσω από κάθε stream, υπάρχουν άνθρωποι», υπογράμμισε ο Κώστας Αρβανίτης. Απέρριψε την εικόνα μιας τεχνολογίας ουδέτερης και αναπόφευκτης, γιατί οι πλατφόρμες συγκεντρώνουν οικονομική, πολιτική και τεχνολογική ισχύ και οι καλλιτέχνες διαπραγματεύονται απέναντί τους από θέση αδυναμίας. «Οι καλλιτέχνες είναι εργαζόμενοι, σκληρά εργαζόμενοι», είπε. «Η αξία που παράγεται από τη μουσική πρέπει να επιστρέφει δίκαια και στους ανθρώπους που τη δημιουργούν και την ερμηνεύουν». Το streaming άνοιξε την πρόσβαση στη μουσική, δεν έφτιαξε όμως αυτόματα ένα δίκαιο σύστημα αμοιβής.
Ο Αντιπρόεδρος της Left είπε ότι πρέπει να αμείβονται οι ερμηνευτές και οι εκτελεστές καλλιτέχνες από τους παρόχους streaming κατά παραγγελία, και να ελεγχθεί αν το ευρωπαϊκό πλαίσιο έχει ενσωματωθεί και εφαρμόζεται στην πράξη. Ζήτησε να ανοίξει σε ευρωπαϊκό επίπεδο η συζήτηση για δικαιότερη κατανομή του συγγενικού δικαιώματος ανάμεσα σε παραγωγούς και ερμηνευτές και να εξεταστεί ευρωπαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία για την αμοιβή των ερμηνευτών από τη δημόσια ζωντανή εκτέλεση. Ο Κώστας Αρβανίτης έχει επίσης απευθύνει ερώτηση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για το αν, δεδομένου του αριθμού των χρηστών του, το Spotify θα πρέπει στο εξής να χαρακτηριστεί πολύ μεγάλη διαδικτυακή πλατφόρμα και να υπαχθεί στις αντίστοιχες υποχρεώσεις διαφάνειας και εποπτείας. Η Επιτροπή δεν έχει απαντήσει ακόμη.
Τα “ψίχουλα” του streaming
«Εδώ στην Ευρώπη ρυθμίζουμε, δεν απορρυθμίζουμε», είπε ο Στάθης Δρογώσης, τραγουδοποιός και μουσικός, Αναπληρωτής Γενικός Γραμματέας του Δ.Σ. του Οργανισμού ΕΡΑΤΩ. Επεσήμανε ότι, παρά την ύπαρξη ευρωπαϊκού νομοθετικού πλαισίου για τα δικαιώματα των δημιουργών, η πραγματικότητα για τους ερμηνευτές δεν έχει βελτιωθεί όσο αναμενόταν. Προειδοποίησε, επίσης, για την ισοπέδωση των εθνικών και τοπικών μουσικών παραδόσεων από ένα μοντέλο που προωθεί ό,τι εξυπηρετεί τις εμπορικές επιλογές των πλατφορμών. Γι’ αυτό, υπογράμμισε, χρειάζονται πρόσθετες νομοθετικές παρεμβάσεις, ουσιαστικός έλεγχος των πλατφορμών και μια συνολικότερη αλλαγή κουλτούρας που θα αναγνωρίζει τη μουσική ως τέχνη και όχι απλώς ως ψηφιακό περιεχόμενο.
Το πού καταλήγουν τα χρήματα φάνηκε με ένα απλό παράδειγμα που παρουσίασε η δημοσιογράφος και στιχουργός, Φωτεινή Λαμπρίδη. Από κάθε 100 ευρώ που εισπράττει μια πλατφόρμα από συνδρομές και διαφημίσεις, μετά τον ΦΠΑ, τα 30 περίπου κρατά η ίδια. Τα 55 πάνε σε δικαιώματα ηχογράφησης, δισκογραφικές και άλλους παράγοντες. Τα υπόλοιπα 15 καταλήγουν στους δικαιούχους των έργων, και αυτά μοιράζονται σε στιχουργούς, συνθέτες, εκδότες και οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης. Πολλοί καλλιτέχνες, όπως σημείωσε, χρηματοδοτούν πια μόνοι τους τις ηχογραφήσεις τους. Έφερε και το παράδειγμα μαθητή της που μοιράστηκε ένα μουσικό μοτίβο με μια πλατφόρμα ΑΙ και ένα χρόνο μετά το άκουσε στο τραγούδι κάποιου άλλου, που το υπέγραψε ως δικό του.
Τα νούμερα που ακούστηκαν δεν αφήνουν περιθώρια ωραιοποίησης. Σύμφωνα με τον Ισπανό μουσικό Nacho García Vega, μόλις το 0,45% των καλλιτεχνών μπορεί να ζήσει από το streaming, ενώ το 90% βγάζει γύρω στα χίλια δολάρια. Σε έρευνα της IAO σε σχεδόν 10.000 καλλιτέχνες, το 85% απάντησε ότι τα έσοδα δεν μοιράζονται δίκαια. Ο Βέλγος διοργανωτής φεστιβάλ Hans Francken θύμισε ότι παλιά ένα βίντεο και ένα τραγούδι αρκούσαν για να ξεκινήσει μια καριέρα, ενώ σήμερα η πόρτα για τα νέα ταλέντα είναι ανοιχτή όσο «μία χαραμάδα». Εξήγησε ότι ένα τραγούδι χρειάζεται σχεδόν ένα εκατομμύριο streams για να καλύψει το κόστος της παραγωγής του. Έδωσε και ένα παράδειγμα που δείχνει ποιος αποφασίζει τι ακούμε: στις 50 κορυφαίες θέσεις του βελγικού streaming δεν υπάρχει ούτε ένα βελγικό τραγούδι, γιατί οι λίστες διαμορφώνονται στο Παρίσι. «Έχουμε χάσει τον έλεγχο πάνω στη δική μας κουλτούρα», είπε, και αυτό δεν αφορά μόνο το Βέλγιο.
Η οδηγία για τα πνευματικά δικαιώματα του 2019 υποσχέθηκε δίκαιη αμοιβή και διαφάνεια. Επτά χρόνια μετά, οι ομιλητές μίλησαν για απογοητευτικό αποτέλεσμα: συμβάσεις εμπιστευτικές, καλλιτέχνες που δεν ξέρουν πόσες φορές παίχτηκε το τραγούδι τους, διατάξεις σχεδόν «εθελοντικές» επειδή δεν συνοδεύονται από κυρώσεις. Όπως σημείωσε η καθηγήτρια Jozefien Vanherpe από το Βέλγιο, ακόμη και όταν ο νόμος είναι υποχρεωτικός, μια μεγάλη εταιρεία μπορεί απλώς να διαλέξει τον επόμενο καλλιτέχνη στη σειρά. Το Βέλγιο θέσπισε ανεκχώρητο δικαίωμα αμοιβής για την ψηφιακή εκμετάλλευση των εκτελέσεων, ανάλογο καθεστώς υπάρχει σε Ισπανία και Ουγγαρία, και το ζήτημα εξετάζει το Δικαστήριο της ΕΕ.
Η εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης
Με την Τεχνητή Νοημοσύνη, το πρόβλημα γίνεται πιο σκληρό. «Κανείς δεν μας ρώτησε εμάς τους καλλιτέχνες πώς νιώθουμε με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Βρεθήκαμε ξαφνικά να τρέχουμε πίσω από έναν αγώνα ήδη τετελεσμένο και συμφωνημένο χωρίς εμάς», είπε η Νατάσα Μποφίλιου, ερμηνεύτρια και Γενική Γραμματέας του Δ.Σ. του Οργανισμού ΕΡΑΤΩ. Ανέδειξε την ανάγκη να προστατευθεί όχι μόνο το εισόδημα, αλλά και η ανθρώπινη διάσταση της δημιουργίας. Όπως σημείωσε, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αντλεί από τον τεράστιο πλούτο της ανθρώπινης καλλιτεχνικής δημιουργίας, να αναπαράγει φωνές, ήχους και χαρακτηριστικά και να παράγει νέο περιεχόμενο χωρίς να αναγνωρίζει τον κόπο εκείνων που το δημιούργησαν. «Το λάθος» και η ατέλεια, στοιχεία που κάνουν την τέχνη βαθιά ανθρώπινη, κινδυνεύουν να αντιμετωπιστούν ως περιττά σε ένα σύστημα που επιβραβεύει την ταχύτητα, την ευκολία και τη μαζική κατανάλωση. Τόνισε ότι οι καλλιτέχνες δεν συμμετείχαν ουσιαστικά στις αποφάσεις για την είσοδο της Τεχνητής Νοημοσύνης στη δημιουργία και τώρα καλούνται να διεκδικήσουν τα αυτονόητα.
Ο συνθέτης Παναγιώτης Καλαντζόπουλος περιέγραψε μια μηχανή που τρέχει «με γκάζι και καθόλου φρένο» και που «ρουφά» στίχους, φωνές και όργανα με πρόσχημα την εκπαίδευση, χωρίς να ρωτήσει κανέναν και χωρίς να πληρώσει, ενώ η πλατφόρμα Spotify, όπως είπε, μιλά για 100.000 νέα κομμάτια την ημέρα με αυξανόμενο μερίδιο ΑΙ, με τα κέρδη της να επενδύονται στην πολεμική βιομηχανία. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε “τα κέρδη από το All you need is Love γίνονται λίπασμα για τις μηχανές θανάτου.
Ο Ιωάννης Μαραγκουδάκης, Επικεφαλής Νομικών Θεμάτων του Οργανισμού ΑΠΟΛΛΩΝ, είπε ότι η αγορά δεν αυτορυθμίζεται, γιατί «ρυθμίζει ο ισχυρός», και πρότεινε ένα νομοθετικό πλαίσιο με τρεις πυλώνες: αμοιβή, συναίνεση, διαφάνεια. Η αμοιβή θα είναι ανεκχώρητη και θα διαχειρίζεται συλλογικά, με εισφορά από τις εταιρείες για τα δεδομένα εκπαίδευσης και χωριστό τέλος για το παραγόμενο έργο. Συναίνεση σημαίνει προηγούμενη άδεια (opt-in) και όχι υποχρέωση του δημιουργού να διαμαρτυρηθεί εκ των υστέρων, ενώ το βάρος της απόδειξης ότι δεν παραβιάστηκαν δικαιώματα πρέπει να το σηκώνουν οι εταιρείες, όχι οι δημιουργοί. Οι όροι παλιών συμβάσεων που αρπάζουν κάθε μελλοντική μορφή εκμετάλλευσης πρέπει να θεωρούνται άκυροι.
Στο προσκήνιο ήρθε και η προστασία της ίδιας της ταυτότητας του καλλιτέχνη. Η φωνή, το πρόσωπο και η παρουσία δεν προστατεύονται επαρκώς από τα πνευματικά δικαιώματα, όπως επεσήμαναν οι νομικοί ομιλητές, και σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν υπάρχει ακόμη τίποτα.
O Μανώλης Φάμελλος, τραγουδοποιός, συνθέτης και Πρόεδρος του Δ.Σ. του Οργανισμού ΕΡΑΤΩ, υπογράμμισε ότι η άμυνα δεν μπορεί να είναι προνόμιο λίγων όπως η Taylor Swift, αλλά δικαίωμα όλων των μουσικών. Υπογράμμισε ότι οι πλατφόρμες αποφασίζουν σε μεγάλο βαθμό ποιοι καλλιτέχνες θα αποκτήσουν προβολή και με ποιους όρους θα αμειφθούν, ενώ οι δημιουργοί συχνά αναγκάζονται να διαθέτουν τη δουλειά τους για ελάχιστα χρήματα. Κοινή γραμμή όλων των ομιλητών: συλλογικές διαπραγματεύσεις και λύσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο, γιατί ο μεμονωμένος καλλιτέχνης δεν έχει καμία δύναμη απέναντι σε πολυεθνικές.
Η Γαλλίδα καλλιτέχνις Emilie Moutet από το Μπορντό προσλήφθηκε να παίξει ζωντανά τραγούδια που αργότερα κατάλαβε ότι είχαν δημιουργηθεί σε μεγάλο βαθμό από ΑΙ. Ήταν ένα έργο με εμπορική επιτυχία και πιστοποιήσεις σε Γαλλία και Βέλγιο, και όταν ζήτησε να αποχωρήσει, της απάντησαν «όλοι το κάνουν». «Ακόμη και 10% ΑΙ σε ένα τραγούδι σημαίνει 10% λιγότερες ευκαιρίες και έσοδα για έναν άνθρωπο», τόνισε. Η Karin Inde, Σουηδή συνθέτρια και τραγουδίστρια, κατήγγειλε ότι μεγάλη δισκογραφική προτείνει συμπληρωματικές συμβάσεις ΑΙ που δίνουν για πάντα τα δικαιώματα στην ερμηνεία και στη φωνή των καλλιτεχνών, με το σύνθημα «μπες στο τρένο, γιατί το τρένο φεύγει τώρα». Την ίδια ώρα, ομιλητές μίλησαν για «τη μεγαλύτερη κλοπή του αιώνα».
Ο Κώστας Αρβανίτης, λάτρης και επαγγελματίας του ραδιοφώνου για περισσότερα από τριάντα χρόνια, θυμήθηκε την εποχή με τις τσάντες γεμάτες βινύλια που χρειάζονταν για κάθε εκπομπή. Μετά ήρθε το playlist, όπου οι υπολογιστές και οι εταιρείες αποφάσιζαν τι θα παίζει και τι θα μένει εκτός, και σήμερα η κατάσταση είναι ακόμη πιο βίαιη για τους δημιουργούς. Δεσμεύτηκε να συνεχίσει με ερωτήσεις, πρωτοβουλίες και πίεση προς την Κομισιόν και τα κράτη μέλη.
Την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους οι ευρωβουλευτές Έλενα Κουντουρά, Σάκης Αρναούτογλου, Μαρία Ζαχαρία και Martin Günther, ο δήμαρχος Αθηναίων, Χάρης Δουκας, η δήμαρχος Τήλου, Μαρία Καμμά, και ο πρώην δήμαρχος Αιγάλεω, Δημήτρης Μπίρμπας.
